ఉత్తరాఖండ్‌లో జల ప్రళయం: డెహ్రాడూన్‌ను ముంచెత్తిన క్లౌడ్‌బరస్ట్

ఇటీవలి కాలంలో హిమాలయ పర్వత శ్రేణులలో క్లౌడ్‌బరస్ట్ (ఆకస్మిక అతి భారీ వర్షం) సంఘటనలు గణనీయంగా పెరిగాయి. ఈ విపత్తులు ఆకస్మిక వరదలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి సంఘటనలకు దారితీసి, అపారమైన ఆస్తి, ప్రాణ నష్టాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. వాతావరణ మార్పులతో పాటు మానవ తప్పిదాలు కూడా ఈ విపత్తుల తీవ్రతను పెంచుతున్నాయని శాస్త్రవేత్తలు మరియు పర్యావరణవేత్తలు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

1. ఇటీవలి కాలంలో క్లౌడ్‌బరస్ట్ సంఘటనలు మరియు పెరుగుదల

గత దశాబ్ద కాలంగా హిమాలయ రాష్ట్రాలైన ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్‌లలో క్లౌడ్‌బరస్ట్ సంఘటనల సంఖ్య పెరిగినట్లు స్పష్టమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి. నిర్దిష్ట శాతం పెరుగుదలపై కచ్చితమైన అధికారిక డేటా అందుబాటులో లేనప్పటికీ, ఒకప్పుడు అరుదైనవిగా పరిగణించబడిన ఈ సంఘటనలు ఇప్పుడు దాదాపు ప్రతి రుతుపవన కాలంలోనూ సంభవిస్తున్నాయని పలు అధ్యయనాలు మరియు మీడియా నివేదికలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

• అధ్యయనం: 2025లో ‘హిందూస్తాన్ టైమ్స్’ నివేదిక ప్రకారం, 1970 నుండి 2024 వరకు ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, మరియు జమ్మూ కాశ్మీర్‌లలో క్లౌడ్‌బరస్ట్ సంఘటనలు పెరిగినట్లు ఒక అధ్యయనం కనుగొంది.
  • లింక్: Studies show frequency of cloudbursts increasing – Hindustan Times

2. క్లౌడ్‌బరస్ట్‌లకు గల సహజ కారణాలు

వాతావరణ మార్పులు మరియు హిమాలయాల భౌగోళిక அமைப்பு ఈ విపత్తులకు ప్రధాన కారణాలు.

• వాతావరణ మార్పులు మరియు గ్లోబల్ వార్మింగ్: భూతాపం పెరగడం వల్ల వాతావరణంలో తేమను నిలుపుకునే సామర్థ్యం పెరుగుతుంది. ఉష్ణోగ్రతలో ప్రతి 1°C పెరుగుదలకు, గాలిలో తేమ దాదాపు 7% పెరుగుతుంది. ఈ అధిక తేమ కారణంగా తక్కువ సమయంలో అత్యంత భారీ వర్షాలు కురుస్తాయి, ఇవే క్లౌడ్‌బరస్ట్‌లుగా పరిణమిస్తాయి.
  • అధ్యయనం: ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ట్రాపికల్ మెటియోరాలజీ (IITM) శాస్త్రవేత్తల ప్రకారం, పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు క్లౌడ్‌బరస్ట్ సంఘటనల తీవ్రతను పెంచుతున్నాయి.
  • లింక్: Blame global warming for increased risk of cloudbursts in India – Carbon Impacts
• ఓరోగ్రాఫిక్ లిఫ్ట్ (Orographic Lift): తేమతో కూడిన రుతుపవన గాలులు హిమాలయ పర్వతాలను ఢీకొన్నప్పుడు, అవి వేగంగా పైకి లేస్తాయి. ఎత్తుకు వెళ్ళే కొద్దీ చల్లబడి, ఆ గాలిలోని తేమ త్వరగా ఘనీభవించి భారీ మేఘాలుగా ఏర్పడతాయి. ఈ ప్రక్రియ వల్ల ఒకేచోట పెద్ద మొత్తంలో వర్షం కురుస్తుంది.
• హిమాలయాల బలహీన భౌగోళిక அமைப்பு: హిమాలయాలు భౌగోళికంగా యువ పర్వతాలు. ఇక్కడి నేలలు, రాతి పొరలు బలహీనంగా ఉంటాయి. క్లౌడ్‌బరస్ట్ కారణంగా కురిసే భారీ వర్షాలకు ఈ నేలలు త్వరగా తడిసి, కొండచరియలు విరిగిపడటానికి దారితీస్తాయి.

3. మానవ తప్పిదాలు మరియు సంబంధిత అధ్యయనాలు

సహజ కారణాలతో పాటు, మానవ కార్యకలాపాలు ఈ విపత్తుల తీవ్రతను రెట్టింపు చేస్తున్నాయి.

• అశాస్త్రీయ నిర్మాణాలు మరియు పట్టణీకరణ: ఎటువంటి ప్రణాళిక లేకుండా నదీ తీరాలలో, కొండ వాలులలో హోటళ్లు, భవనాలు మరియు రోడ్ల నిర్మాణం చేపట్టడం వల్ల పర్వతాల స్థిరత్వం దెబ్బతింటోంది. ఇది కొండచరియలు విరిగిపడే ప్రమాదాన్ని పెంచుతోంది.
  • సుప్రీంకోర్టు వ్యాఖ్యలు: హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో సంభవించిన విపత్తులపై సుప్రీంకోర్టు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తూ, “అశాస్త్రీయ నిర్మాణాలు” మరియు “అభివృద్ధి పేరిట గుడ్డిగా ముందుకు సాగడం” వినాశనానికి కారణమవుతున్నాయని వ్యాఖ్యానించింది.
  • లింక్: Supreme Court defends Himachal Pradesh’s ecology – SCObserver
• అటవీ నిర్మూలన: అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు, రోడ్ల విస్తరణ కోసం చెట్లను విచక్షణారహితంగా నరికివేయడం వల్ల నేల కోతకు గురై, వర్షపు నీటిని నిలుపుకునే సామర్థ్యాన్ని కోల్పోతోంది. దీనివల్ల వరదలు వేగంగా ముంచెత్తుతున్నాయి.
• జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టులు మరియు మౌలిక సదుపాయాలు: హిమాలయ నదులపై నిర్మిస్తున్న పెద్ద డ్యామ్‌లు మరియు సొరంగాలు పర్వతాల అంతర్గత నిర్మాణాన్ని బలహీనపరుస్తున్నాయని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. ఈ ప్రాజెక్టుల నిర్మాణ వ్యర్థాలను నదులలో వేయడం వల్ల నదీ ప్రవాహానికి అడ్డంకులు ఏర్పడి, వరదల తీవ్రత పెరుగుతోంది.
  • అధ్యయనం: పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా (EIA) ఫ్రేమ్‌వర్క్ హిమాలయాల వంటి సున్నితమైన ప్రాంతాల ప్రత్యేక అవసరాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవడంలో విఫలమవుతోందని ‘దృష్టి IAS’ విశ్లేషణ పేర్కొంది.
  • లింక్: Reimagining EIA For Himalayan Region – Drishti IAS

4. ప్రభుత్వ మరియు న్యాయస్థానాల చర్యలు

ఈ విపత్తులను ఎదుర్కోవడానికి ప్రభుత్వం మరియు న్యాయస్థానాలు పలు చర్యలు చేపడుతున్నాయి.

• ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు:
  • నేషనల్ మిషన్ ఫర్ సస్టెయినింగ్ ది హిమాలయన్ ఎకోసిస్టమ్ (NMSHE): కేంద్ర ప్రభుత్వం ‘వాతావరణ మార్పులపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక’ (NAPCC) కింద ఈ మిషన్‌ను ప్రారంభించింది. హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆరోగ్యాన్ని అంచనా వేయడం, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాలను అధ్యయనం చేయడం మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు మార్గనిర్దేశం చేయడం దీని లక్ష్యం.
  • డిజాస్టర్ మేనేజ్‌మెంట్: జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ అథారిటీ (NDMA), కొండచరియలు విరిగిపడే ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించడం మరియు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను మెరుగుపరచడం వంటి చర్యలు చేపడుతోంది.
• సుప్రీంకోర్టు జోక్యం:
  • సుప్రీంకోర్టు హిమాలయ రాష్ట్రాలలో పర్యావరణ విధ్వంసంపై అనేకసార్లు సూమోటోగా కేసులను స్వీకరించింది. అనియంత్రిత నిర్మాణాలను, పర్యావరణ నిబంధనల ఉల్లంఘనలను తీవ్రంగా పరిగణించింది.
  • ఇటీవల, హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో విపత్తుల నేపథ్యంలో, ఈ సమస్యను కేవలం ఒక రాష్ట్రానికే పరిమితం చేయకుండా మొత్తం హిమాలయ శ్రేణికి వర్తింపజేస్తామని కోర్టు పేర్కొంది. పర్యావరణ పరిరక్షణకు కార్యాచరణ ప్రణాళికలను సమర్పించాలని కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను ఆదేశించింది.
  • లింక్: Supreme Court seeks replies of Himalayan states on ecological issues – Hindustan Times
• కార్పొరేట్ ప్రాజెక్టులు మరియు అనుమతులు: హిమాలయ ప్రాంతాలలో అనేక జలవిద్యుత్, రహదారి మరియు ఇతర మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులను ప్రభుత్వ మరియు ప్రైవేట్ రంగ సంస్థలు చేపడుతున్నాయి. పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా (EIA) నిబంధనల ప్రకారం వీటికి అనుమతులు లభిస్తున్నప్పటికీ, వాటి అమలుపై అనేక ఆందోళనలు ఉన్నాయి. కొన్ని ముఖ్యమైన ప్రైవేట్ కంపెనీలు మరియు వాటి ప్రాజెక్టుల వివరాలు:

  • జైప్రకాశ్ పవర్ వెంచర్స్ లిమిటెడ్ (జెపీ గ్రూప్): ఈ సంస్థ ఉత్తరాఖండ్‌లోని విష్ణుప్రయాగ్ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు వంటి అనేక ప్రాజెక్టులలో పాలుపంచుకుంది. దీని వ్యవస్థాపకులు శ్రీ జైప్రకాశ్ గౌర్.

  • GMR గ్రూప్: ఈ సంస్థ హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని బజోలి హోలీ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టును అభివృద్ధి చేసింది. దీని వ్యవస్థాపకులు శ్రీ గ్రంధి మల్లికార్జున రావు (జి.ఎం. రావు).

  • లార్సెన్ & టూబ్రో (L&T): ఈ సంస్థ నేరుగా విద్యుత్ ప్రాజెక్టులను సొంతంగా నిర్వహించనప్పటికీ, హిమాలయాలలో అనేక సొరంగాలు, రోడ్లు మరియు జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుల నిర్మాణ కాంట్రాక్టులను చేపట్టిన అతిపెద్ద ఇంజనీరింగ్ కంపెనీ. ఇది వృత్తిపరంగా నిర్వహించబడే పబ్లిక్ లిమిటెడ్ కంపెనీ.

  • అదానీ గ్రీన్ ఎనర్జీ లిమిటెడ్ (అదానీ గ్రూప్): సౌర, పవన విద్యుత్‌పై ప్రధానంగా దృష్టి సారించినప్పటికీ, ఈ సంస్థ హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని లొంబాగ్ హైడ్రో పవర్ ప్రాజెక్ట్ వంటి జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులలోకి కూడా ప్రవేశించింది. దీని వ్యవస్థాపకులు మరియు చైర్మన్ శ్రీ గౌతమ్ అదానీ.

ఈ సున్నితమైన పర్యావరణ వ్యవస్థలో స్థిరమైన అభివృద్ధి నమూనాను అమలు చేయడంలో ప్రభుత్వాలు విఫలమవుతున్నాయనే వాదన బలంగా వినిపిస్తోంది.